තුර්කි භූ කම්පන දෙකේ ජීවිත හානි 20000 ඉක්මවයි

තුර්කියේ සිදු වූ විශාලත්ව ඒකක 7.8 හා 7.5 භු කම්පන දෙක හා ඒවායේ පසු කම්පන නිසා තුර්කියේ හා සිරියාවේ මරණ ගණන 20000 පනින්නෙ සුන්බුන් වැඩි හරියක් තවමත් ඉවත් නොකර තිබියදි. ඒ කියන්නෙ ඔය ඉලක්කම් තවත් එහාට යාවි කියල හිතන්න පුලුවන්.

තුර්කියේ උතුරුදිග කලාපය භූ කම්පණ වලට තරමක් හුරු වුණත් මේ කලාපය තුල මේ වගෙ හෝ ඇගට දැනෙන ලොකු එව්ව වෙන්නෙ කලාතුරකින්. අවසන් ලොකු භූ කම්පණය ඒකක 7.4 ක එකක්. වෙලා තියෙන්නෙ 1922. ඒ නිසා ෆෝල්ට් ලයින් එකක් වුණත් මිනිස්සු ලොකු භූ කම්පනයක් බලාපොරොත්තු නොවී සිටීම සාධාරණයි. හැබැයි දැනට තේරෙන තාලෙට 1922 සිට දිගු කාලයක් ලිස්සීමකින් තොරව භූ තැටි ලොක් වෙලා තිබිල තියෙන්නෙ.

අපි දන්න කාලෙක එතන භූ කම්පන වෙලා නෑ කිව්වාම පැති දෙකක් තියෙනව. එක්කො භූ පැල්ම නිශ්ක්‍රීයයි, නෙවිනම් ලොක්වෙලා ශක්තිය එකතු කරමින් ඉන්නෙ. දෙවෙනි කේස් එකනම් එකතුවන ශක්තිය නිසා එක පාරට ලොකු කම්පණයක් තමා වෙන්නෙ. තුර්කියෙ වුණේ ඒක.

තුර්කිය අයත් ඇනටෝලියානු භූ තැටිය වඩාත් විශාල භූ තැටි දෙකක් අතර කුඤ්ඤයක් වගෙ හිරවෙලා තියෙන්නෙ ගිණිකොණ දිහාවෙන් අරාබි තැටියත් උතුරු දිහාවෙන් යුරේසියානු තැටියත් තල්ලු කරන කොට ඇනටෝලියානු තැටියට යන්න තියෙන්න බටහිරට පමණයි. එතකොට ඒක අනිත් තැටි දෙකට උඩින් හෝ යටින් නොයා ඒවයෙ දිගේ ඇතිල්ලී බටහිරට ලිස්සා යනවා. මෙහෙම තිරස්ව වන ඇතිල්ලී යාමක් ස්ට්‍රයික් ස්ලිප් භූ පැල්මක් කියල හදුන්වනවා. ස්ට්‍රයික් ස්ලිප් භූ කම්පණයක් භුමිය උඩට හෝ යටට තල්ලු නොකරන නිසා සාපේක්ශව අඩු හානියක් වෙන්නයි ඕනෙ. මේ  තියෙන්නෙ පැත්තට ලිස්සන  ස්ට්‍රයික් ස්ලිප් කම්පණයේ ප්‍රතිපල තුර්කියෙන්. උඩ පහල ගිහින් නෑ.

ඒත් මේ කම්පණ දෙකෙන් වඩාත් ලොකු හානියක් වෙලා තියෙනවා.

ඊට එක හේතුවක් තමා පළමුවන එක වෙන්නෙ කරුමම වෙලාවක. පාන්දර 4.17. මිනිස්සු ඔක්කොම ගෙවල් වල. මිනිස්සු ඔක්කොම නිදි. ඒ මදිවට සෙල්සියස් 0 ට අඩු හිම වැටෙන රාත්‍රියක.

අනික ජනාකීර්ණ නාගරික පෙදෙසක්. කලකට පෙර සිරියාවෙ සෙකුලර් ඒකාධිපතියා පරදන්න ඇමරිකන් සහයෙන් ගහපු කැරැල්ලට සහය දෙන්න ඉස්ලාම් අන්තවාදින් රැගෙන ගිය, ඊට පස්සෙ ඔවුන් අයිසිස් වෙලා තෙල් සම්පත අල්ල ගත්තම ඒ තෙල් හොරපාරෙන් දැක්කුව සහ අන්තිමට කුර්දි හමුදා විසින් සිරියාවේ කොටසක බලය තහවුරු කරගත්තම ඊට එරෙහිව තුර්කි හමුදා එව්ව ප්‍රදේශයත් ඕක. මේ නිසා බෝඩරේ දෙපැත්තෙම විශාල සරණාගාතයින් හෝ දිලිඳු මිනිසුන් ඉන්න ඇති.

හැබැයි මේ ඔක්කොටම වඩා හැමෝගෙම චෝදනා යොමු වන්නෙ ගොඩනැගිලි නිර්මාණය ගැන. 1999 භූ කම්පනයකට (උතුරු තුර්කියෙ) පසු රජය හොඩනැගිලි වල කොලිටිය භූ කම්පන වලට ගැලපෙන්න හදන්න අවශය් යාමන නීති ගේනවා. ඒත් ඒව ඉදිකරන්නන් ගණන් ගෙන නෑ. කොටිම්ම නව රෙගුලාසි යටතෙ හැදුව කියල ඇඩ්වටයිස් කර වික්ක එව්වත් කඩා වැටිලා. සාමාන්‍යයෙන් භූ කම්පණ වලට ගැලපෙන්න හැදුවනම් මේ විශාලත්ව වල කම්පනයකින් බිල්ඩිම පිටින් බිමට වැටෙන්න බෑ. මෑතක ලොකු කම්පනයක් නොවුන නිසා ඔවුන් අටවල දීල හරියට හැදුව කියන්න ඇත්තෙ බොරුවට.

මේ සමගම අපිට අවධානය දෙන්න වෙනවා ලංකාව ගැනත්. ලංකාවෙ කොලිටි සහ නියාමන ගැන අපිට අමුතුවෙන් කියන්න දෙයක් නෑනෙ. අනික අනාරක්ශිත ස්තාන වල අටවාගෙන ඉන්න ගෙවල් කොපමණ ලන්කාවෙ තියේද? තට්ටු නිවාස? ආණ්ඩුවෙන් හදාපුව එහෙම?

ලංකාවෙ භු කම්පන ඇතිවෙන්නෙ නෑ ම කියන්න බෑ. මං කිව්වෙ ඔය අද බුත්තල වැල්ලවායෙ වුණා කීයන ඒකක 3.0 ක කුඩා එකම නෙවි. ඒත් ඒකක 5 6 විතර ලොකු එකක් වෙන්න පුලුවන්. මීට හේතුව ඉන්දියානු භූ තැටිය හිමාලයේ බරත් එකක් හිරවීමෙන් තැටිය මැද තැන්වලින් ඒ පීඩනය පිටවීම. ඔස්ට්‍රේලියාවේ ප්‍රකට නිව් කාසල් 5.9 භූ කම්පණය සහ මෑතදී මෙල්බන් වල ඇති වූ 5.6 ක කම්පනය මෙවැනි තැටි මැද කම්පණ වලට උදාහරණ. මේවා අතිශයින් භයානක නෑ. ඒත් බාල ගොඩනැගිලි නිසා ලංකාවට ලොකු අනතුරක් වෙන්න පුලුවන්, ඉරානයෙ මැටිගෙවල් තියෙන ගම්බද, පලාතක වෙච්ච ඒකක 4.0 5.0 වගෙ ගණන් එව්වයිනුත් ජීවිත කීපයක් අහිමි වෙලා තියෙනව ගෙවල් කඩා වැටීමෙන්.

ලංකාවට දකුණින් හැදිල ඉවර වෙන්න ආසන්නයෙ තියෙන ඉන්දු-ඔස්ට්‍රෙලියන් තැටි වෙන් කරන බෙදුමත් ස්ට්‍රයික් ස්ලිප් පැලුම් රශියක් ඇති කරල තියෙන්නෙ. එහි සුමාත්‍රා පැත්තෙ කෙලවරේ ඒකක 8.0 ට වැඩි කම්පණයක් වුණා 2012. ඒකෙන් ලන්කාවට දැනෙන භූ කම්පණයක් තවම වෙලා නෑ තමා. ඒත් "අපි දන්න කාලෙක එතන භූ කම්පන වෙලා නෑ" කියන්නෙ ආරක්ශිත කතාවක්ම නෙවි නේ.

අවුරුදු මිලියනයක් තිස්සේ ගලන දියකඳ

වැහි වතුර ගංගා දිගේ මූදට ගලනවනෙ. ඒත් පොලොව වැහි වතුර උරාගන්න තාලෙට සවිවර වුණොත් මොකද වෙන්නෙ? ගංගා හැදෙන්න බෑනෙ. වතුර පොලොවට උරාගන්නව. මේක සුලබව වෙන දෙයක්. හැබැයි එහෙම උරාගන්න වතුර පොලොව යටට ගැඹුරට බහින කොට යටින් එහෙම සවිවර නැති ගල් තට්ටුවක් හම්බුනොත් මොකද වෙන්නෙ? තව බහින්න බෑනෙ ගල් තට්ටුව මත පැතිරෙමින් පස් තුල එකතුවෙනව පස් මිශ්‍ර ටැංකියක් වගෙ, තිරස්ව පැතිරෙනව කොහෙන් හෝ ගඟක් මූදක් ඒම නැතිනම් ගල් තට්ටුවෙ අවසානය හම්බෙනකම්. මතුපිට පස්වල ජලය වාශ්ප වුනාට යට ජලය ඉතුරු වෙනවා. මේ ක්‍රියාදාමයට ඇක්විෆයර් එකක් කියල කියනව. ඇක්විෆයර් එකක් හැදෙන ජියෝලොජික් සැකැස්මට ආටීසියානු බේසින් කියල කියනව.

දැන් ඔය කියන ටැංකිය හෙවත් ඇක්විෆයර් එක අති විශාල භුමියක තියේනම්, ඒකෙ පුරාම ඉතාම ගැබුරෙ - කිමි ගානක් යට - තනිකර ගලක් නම් සහ ගඟක් මූදක් පලාතෙ නැත්නම් මොකක් වෙයිද?

ඔස්ට්‍රෙලියාවෙ මැද හරියෙ වෙන්නෙ එහෙම එකක්. මේ තමා ග්‍රේට් ආටීසියන් බේසින් එක. මේ ජාතියෙ ලොකෙ තියෙන ලොකුම එක.

ඔස්ට්‍රෙලියාව මැද්දෙ ඉදල මූදට ගලන ගංගා නෑ. මතුපිට සවිවර (හිරිගල් වගෙ) පාශාණ කිමි තුනක් පමණ වෙනකම් ගැඹුරට යනව. ඊට යටින් කලුගල් වගෙ වතුර නොබහින බේස් එකක්. ඉතින් මේකට වැටෙන වතුර පාශාණ තට්ටුව ඇතුලෙ එකතුවෙමින් ගලායනව. කොච්චර ගැලුවත් ගඟක් මූදක් හමුවන්න මාර දුරක් තියෙනෙන්, යට කලුගලත් එහෙම්ම තියෙනව. මේ නිසා වතුර එකතුවෙලා ලෝකෙ ලොකුම ස්වාභාවික වතුර ටැංකිය හැදෙනව. වර්ගපලයෙන් මේක ඉරානෙට වටා ලොකුයි, ගැඹුර කිමි තුනක් විතර වෙනකම් තියෙන්න පුලුවන්. රැස්වන මුළු වතුරෙන් මුලු ලෝකෙම මීටර බාගයක් උසට පුරවන්න පුලුවන්. ඇතිතරම් පැතිරී යන ඉඩ තියෙන නිසා හෙමි හෙමි ගලන ජලය අවසානෙ මතුපිටට ඇවිත් ඩාලින් ගඟ හරහා මූදට යන්න අවුරුදු මිලියනයක් පමණ යනව කියනව.

අවුරුදු මිලියනයක් !!! ඕස්ට්‍රෙලියාවෙ මැද්දට අවුරුදු මිලියනේකට ඉස්සර වැහැපු වතුර ඉරානෙ තරම් වපසරියක කිමි තුනක් වගෙ ගනකමට තියෙන ටැංකියක ස්ටෝ වෙලා දැන් තමා මේ මූදට ගලන්නෙ. හෝමෝ සේපීයන් ලා බිහිවෙච්ච කාලෙ වගෙ තුන්ගුණයක් ඉස්සර !!!

ටැංකියෙ මතුපිට හරිය කට්ටෙට වේලිලා කාන්තාර හා ශුෂ්ක දේශගුණයක් වෙලා තියෙන්නෙ. ඒත් ඒකෙ සමහර තැන්වලින් වතුර එලියට එනව. ටැංකියෙ ප්‍රෙශර් සහ භු විශමතා අනුව සමහර තැන්වල පොඩි පොකුණු කළපු වගෙ එව්ව හැදෙනව. එව්වයෙන් තමා මේ රට මැද කෑල්ලෙ ඉතාම තුනීව පැතිරිලා ඉන්න සතුන් හා අවුරුදු පනස්දාහක් වගෙ හීවත්වන ස්වදේශික ප්‍රජාව පැවැත්ම සළසා ගන්නෙ. ඒත් ඒව මදි නවීන ශිෂ්ටාචාරයක් පවත්වාගන්න.

යුරෝපියානුන් මුළින්ම ආවම මේ ජල හිගය නිසා ඔවුන්ගෙ මුල්ම ගවේශකයින් සැහෙන්න කරදර වින්දා. මුල්ම කාලවල මධ්‍ය ඔස්ට්‍රෙලියාව සැහෙන තරමක් ගවේශණය කළ චාල්ස් ස්ටර්ට් ඒ ගමන් වලදි ජල හිගයන්ට මුහුණ දීල ශරීර ආබාධ හදා ගත්ත, නොමැරි බේරුණේ නූලෙන්. ඒත් කෙටි කළකින්ම ඔවුන්ට මේ සම්පත හමුවුණා. 1800 ගණන් වල අගබාගෙ ඔස්ට්‍රෙලියාවේ නල ළිං හාරන එක මහා ලොකු ව්‍යාපරයක් වුණා. නල ළිං සමහරක ප්‍රෙසර් එක නිසා වතුර එලියට ගලා ඇවිත් කුඩා කාණු දිගේ ගලල පරිසරයට වාශ්ප වෙලා ගියා, තාමත් එහෙම ඔහෙ ගලා යනව. නල ළිං වලින් කර්මාන්ත පතල් සත්ව ගොවිපොළ ආදිය කරන්නත් ජනාවාස හදන්නත් පටන් ගත්ත. දැන් මධ්‍ය තරමේ නගර 70 කට වඩා ආටීසියානු බේසම තුල තියෙනව.

හැබැයි ගැටලුවක් තියෙනවා. ටැංකිය ලොකුයි තමා. ඒත් සප්ලයි පොඩියි. පිරෙන්නෙ හෙමින්. දැන් මේ පාවිච්චි කරන්නෙ අවුරුදු මිලියනයක් තිස්සෙ එකතු කළ වතුරනෙ. ඉතින් මේ රේට් එකට පාවිච්චි කළාම ඒක ඉක්මණින් ඉවර වේගෙන යනවා. දැනටම ඒකෙ ලකුණූ පේනව. දැන් වතුර ප්‍රෙශර් එක අඩු වෙනවා. පොකුණු කලපු හිඳී යනවා. තදින්ම බලපෑමට ලක්වන ඩාලින් ගඟ තමන්ගෙ වියළී කාලෙ ආටීසියානු වතුරෙන් පමණයි ගලන්නෙ. දැන් ගඟ හිදිලම යනව නිතරම. මත්ස්‍ය ගහණ වල මහා පරිමාණ මරණ සිද්ද වෙනව එක පාරම.

ස්වභාවයට වෙන හානිය අමතක කළත්, ප්‍රෙශර් එක තව අඩු වුණොත් ජනාවාසවලට ජලය සපයන්න විදියක් නැතිවෙනව. එහෙම වුණොත් මධ්‍ය ඔස්ට්‍රෙලියාවෙන් වැඩි හරියක් හෝ සමහරවිට ඔක්කොම ජනශුන්‍ය වෙයි.

මේ  ගැන වීඩියෝවක් තියෙනව කැමතිනම් බලන්න

ඩොලමයිට් සහ ජලාශ හෙවත් වයොන්ට් වේල්ලේ කතාව

ප්‍රශ්නයක්...

1. මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරගත් එකම සුවිසල් සුනාමිය කුමක්ද?

2. කිනම් රටක කිනම් ස්තානයකද?

3. සුනාමිය ඇතිවන්නට බලපෑ මානව ව්‍යාපෘතිය කුමක්ද?

4. වැඩේ පටන් ගද්දිම වෙන්න යන දේ ගැන සලකුණු පහල වෙනවා. ඒ මොනවාද? ඒ සම්බන්ධයෙන් ගන්න පියවර මොනවාද?

5. මෙම ව්‍යාපෘතිය තුල එකිනෙකාට වෙනස් විෂයන් දෙකක නියැලෙන ප්‍රසිද්ධ පියපුතු දෙපොළක් ඉන්නවා. ඔවුන් දෙදෙනා මේ ව්‍යාපෘතිය ගැන දරන්නේ ප්‍රතිවාදී මත. එක්කෙනෙක් අනිකාගේ මතය යටපත් කරනවා එහෙත් හරි ගියේ ඒ මතය. මේ දෙන්න කවුද? දරණ තනතුරු හා විෂයන් මොනවාද? දෙන්නගේ මත දෙක මොනවාද?

6. සුනාමියේ ප්‍රතිපලය ලෙස වන හානිය කෙබඳුද?

7. හානියෙන් පසුව ඒ සම්බන්ධයෙන් රජය දක්වන ප්‍රතිචාරය කෙබඳුද?

[බෝනස්] 8. දැනට දන්නා තරමින් මෙම අනතුර වෙන්න බලපාන සුවිශේෂී භූ විද්‍යා සාධකයක් තියෙනවා. ඒ කුමක්ද?

--------------------

කතාව ඉතාලියේ වයෝන්ට් [Vajont/Vaiont] බැම්ම සහ විනාශය ගැන.

ඉතාලියේ වයෝන්ට් හි ඉතා ගැඹුරු නිම්නයක බැම්මක් බන්දලා ජල විදුලි වැඩසටහනක් පටන් ගන්නවා සමාගමකින්. ඉතාම ශීඝ්‍ර බෑවුම් තියෙන හුණුගල් ඉවුරු දෙකක් අස්සේ මෙහෙම එකක් හදන්න හරි අවසරයක්වත් නැහැ කියලයි කියන්නේ. එහෙත් දෙවෙනි ලෝක යුද්ධය හා පසුකාලින දූෂිත දේශපාලනය කාර්මික විප්ලවය නිසා ආ බලශක්ති අවශ්‍යතා ආදිය නිසා වැඩේ කෙරෙනවා. ඉතාලියේ ඉන්න හොඳම සිවිල් ඉංජිනේරුවෙක් ලීඩ් කරන්නේ උස මීටර දෙසිය පනහට වඩා වැඩියි, එවකට [1960 අවට] ලෝකයේ උසම වේල්ල.



වැඩේ පටන් ගන්න කොටම ඒ ආසන්නයේ වෙනත් ජලාශයක ඉවුරක් කැඩිලා සුනාමියක් එහි හැදෙනවා එහෙත් ඔවුන් එය ගණන් ගන්නේනැහැ. වයෝන්ට් හදලා පුරවන කොට වයෝන්ට් වලත් එලෙසින්ම පොඩි සුනාමියක් එනවා. කඳු පුපුරා වටේ පිටේ ගොඩනැගිලි කැඩෙනවා. අහල පහල කුඩා නගර වාසින් මීට විරුද්ධයි කොහොමත්. ඔවුන් දකිනවා පොලොව නායයන සලකුණු. මේවා ගැන කතා කිරීම ඉතාලියේ සමාජ සංවර්ධනයට බාධා කිරීමක් ලෙස සළකා පත්තරකාරයින්ට එරෙහිව කටයුතු කරන එක තමා වෙන්නේ. සමාගම සැහෙන්න බලවත් නිසා.

වේල්ල හදලා වතුර පුරවන්නේ ඒ ගැන තැකීමකින් තොරව. මේ අතර එක ඉවුරක කන්දේ බොහොම ඈතින් විශාල පැල්මක් එනවා. හොඳට පෙනෙන පරිදි. ඒ පැත්තේ නිවාස පාසල් පුපුරා යනවා. පැල්ම එක්ක ඇති කඳු කොටස සෙමින් පහලට රූටා යන්න පටන් ගන්නවා.

මේ සියල්ල නිසා සමාගම ම භූ විද්‍යාඥයින්ගේ සහය ගන්නවා. භූ විද්‍යාඥ පැනල් එකේ ලාබාල භූ විද්‍යාඥයෙක් තමා අර ප්‍රධාන ඉන්ජිනේරුවාගේ පුතා. ඔහු තමා කඳු වල ඇවිදලා සර්වේ එක කරන්නේ. ඔහුගේ මතය අනුව පාෂාණ ඝන මීටර මිලියන 200 ඉක්මවා වැටිලා මීටර දෙසීයකට වඩා උස සුනාමියක් හැදෙනවා ජලාශයේ. ඔහු කියන මතය අනුව පියාගේ ලෝක වාර්තා ව්‍යාපෘතිය අතහැර දමන්න ඕනේ. මේ ගැන පියා සතුටු වන්නේ නැහැ. සමාගම අනිත් භූ විද්‍යාඥයින්ගේ මතත් අරගෙන ඉතාම අඩුම අවදානම තියෙන මතයට තමා තැන දෙන්නේ.

සිවිල් ඉංජිනේරුවා තම පුත්‍රයා වැරදියි කියා ඔප්පු කරන්න පර්යේෂණ කරනවා. ඔවුන් වතුර මට්ටම අඩු කළාම කන්ද රූටා යාම අඩුවෙනවා. ඒ අනුව ඔවුන් හිතනවා වතුර මට්ටම අඩු හා වැඩි කරමින් ටික ටික ඉස්සරහට ගෙනත් ඒ කන්ද හෙමිහිට වට්ටන්න තමන්ට හැකියි කියා. එනම් නායයාම පාලනය් කරන්න තම දැනුමෙන් හැකියි ඒ නිසා පාලිත තත්ත්ව තුල අනතුරක් නොවී කරගන්න පුළුවන් කියා. ඒ වගේම නායයන ගැඹුර මනින්න උත්සහ කරනවා. එතැනදී ඒ ගැන හරි දත්තයක් නොලැබෙන නිසා සමාගම තීන්දු කරනවා නායයාම වෙන්නේ බොහොම උඩින් කියා. ඇත්තෙන්ම දත්ත නොලැබෙන්නේ ඔවුන් හාරපු ලොකුම දුරටත් යටින් නාය යන නිසා.

කෙසේ වෙතත් අඩු අනතුරක් තක්සේරු කල භූ විද්‍යාඥයින් හා පුත්‍රයා වැරදියි නායයාම් මට පාලනය කල හැකියි කියන සිවිල් ඉංජිනේරුවා එක්ක සමාගම ඉස්සරහට යනවා. ඒ අතරේ ඒ සිවිල් ඉංජිනේරුවා මැරෙනවා. ඊට පස්සේ එන කෙනා සත්‍ය දත්ත යට ගහපුවා දන්නේ නැහැ. ඔහු සමාගම දෙන පින්තුරෙන් පටන් ගන්නේ. ඔහුත් දත්ත මකලා තියෙනවා. මේ ආකාරයට සමාගම කරන ගණනයක් අනුව වැඩිම සුනාමි උස එන්නේ මීටර විස්සයි.

එක අවස්තාවක කන්ද පහලට රූටා යාම වැඩි වෙනවා. තත්වය පාලනය කරගන්න බැහැ කියා දැක්කම කට්ටිය අර පෙර ගණනය කල මීටර විස්සේ සීමාවට වඩා පහලට වතුර මට්ටම බස්සනවා. නාය යන මොහොතේ මේ ඉලක්කම් ඔවුන් කෙතරම් විශ්වාස කලාද කිව්වොත් ඒ ටීම් එකම වේල්ල මත සිට සුනාමිය නරඹන්න සෙට් වෙනවා. නාය යන බව දැකලත් කාටවත් අනතුරු අඟවන්නෙත් නැහැ. සියල්ල තම ඉලක්කම් තුල වේවි කියා හිතන්නේ.

එහෙත් නාය යන හුණුගල් ස්තරය පවතින්නේ මැටි ස්ථරයක් මත. මේ මැටි ස්තරය මෙයාලට අහුවෙන්නේ නැති තරම් යට තියෙන්නේ. ජලාශයේ වතුර නිසා මේ මැටි ස්ථරය ඇදිලා ඇදිලා එක පාරට කැඩෙනවා, ඒ මොහොතේ සිට ඒ කඳු කොටස තවත් මොකකින්වත් රැඳිලා නැහැ, චලිතය මඩ එක්ක යන විස්කෝස් එකක් නොවේ ගුරුත්වය සමග වැටීමක්. ඒ නිසා නායයාම් වෙන්නේ හිතුවට වඩා වේගයෙන්. සාමාන්‍ය නාය යාමක් වගේ නොවේ කන්ද කඩා වැටීමක්. තත්පර 45 කදී මුළු කන්දම බිම. ඝන මීටර මිලියන 270ක් පමණ. සුනාමිය මීටර දෙසිය පනහක් විතර.

මෙන්න  මේ මැටි ස්තරයේ  ප්‍රතිරෝධය  සහ  බිද දැමීම  තමයි භු කම්පනයක් වගේ ක්‍රියා කරන්නෙ.  ඒක තමා  අනතුර ලොකුවෙන්න. පහත පින්තුරේ තියෙන්නේ හුණුගල් තට්ටුව රූටා ගියපසු ඉතිරි කඳු මුහුණත.




ජලාශයේ බඳ සැහෙන්න පිරෙනවා. පළමු විනාශය අනිත් ඉවුරට. මීටර දෙසියගානක් උසට වතුර ඉහල යනවා. ඒ පැත්තේ ගම්මාන වනසමින්. ඒ රැල්ලම එනවා බැම්මට. මීටර විස්සේ ගැප් එක උඩින් මීටර දෙසිය ගානක් උසට වතුර එනවා අර බලන්න ආපු ටීම් එකත් යට කරගෙන. ඒ වතුර යන්නේ පහල නගර දිහාට. බැම්ම යට පැත්තේ මීටර 40 ක් ගැඹුර 80ක් පළල වලක් තිබුනලු වතුර වැටුණු තැන. පහල සුනාමිය මීටර 70 වගේ ගානක්. පහල නගර වල ගන්න දෙයක් ඉතිරි වන්නේ නැහැ. මුළු ජීවිත හානිය 2000 ඉක්මවනවා. බැම්ම නම් කැඩෙන්නේ නැහැ.

ආණ්ඩුව හා සමාගම් සිද්ධිය යට ගහනවා. ආණ්ඩුවේ ලේඛන වල තියෙනවලු එච්චර එකක් වෙලත් බැම්ම කැඩුනේ නැහැ කියා දෙඩු වහසිබස්. විපතට පත් අය වෙනුවෙන් ඕනෑම දෙයක් කරනවා කියන අගමැති වරයා චන්දෙන් පැරදුනාම ඊ ගාවට නීතිඥයෙක් ලෙස සමාගාම් වෙනුවෙන් නඩුවට පෙනී ඉන්නේ. ඔහු බොහෝ දෙනෙකුගේ වන්දි අහිමි කර, අනිත් වන්දි අඩුකර, දඬුවම් අවම කරනවා. එක්කෙනෙක් අවු දෙකකට හිරේ යනවා එපමණයි.

එදායින් පස්සේ වයෝන්ට් වල කවදාවත් වතුර පුරවන්නේ නැහැ. බැම්ම ඔහේ අදටත් තියෙනවා, 

පියාට එරෙහිව ගිය භූ විද්‍යාඥයා එදුවාදෝ සෙමෙන්සා ඉතාලියේ ඉහලම භූ විද්‍යාඥයෙක් මෙන්ම ජාත්‍යන්තර කීර්තියට පත් කෙනෙක්. ඔහු පසුව මේ වගේ නායයාම් රාශියක් වලක්වලා තියෙනවා. සම්මාන දිනු කෙනෙක්.

ප.ලි. 2015 දි  ෆේස්බුක් සමූහයක අහපු  ප්‍රශ්නයක් නැවත  ඉස්මතු වන්නෙ  වික්ටෝරියා  ජලාශය ආශ්‍රිත භු කම්පන වාර්තා  වීම නිසා.  මේකෙන් මම කියන්නෙ නෑ  මේ  ක්‍රියාවලිය  වික්ටෝරියාවෙත් වේවි කියල. ඒ වගේම  නෝට්  කරන්න ඕනෙ  මේක  වෙන්නෙ  වයොන්ට් හදාපු  අලුතම, ඒ කිව්වෙ  ඉන්ෆැන්ට් මෝටලිටි  තත්වයක්, වික්ටෝරියා  හදල  අවු  තිස් පහක් නිසා  තත්වය වෙනස් කියල. ඒ වගේම එහෙම  අනතුරක් වෙන්න කළීන් භුමියේ සාධක රාශියක් පේනවා.  ඒ   වුණත්  වික්ටෝරියා වගේම  අනිකුත් ජලාශ  වෙනුවෙනුත් මේක ලියන්න ඕනෙ.  හදන්න එපා කියල නම් නෙවි කියන්නෙ.  හදන්නෙ  විද්‍යා  දැනුමෙන් නෙ. භු විද්‍යාවත්  විද්‍ය දැනුමක්.  ඒකත්  කන්සල්ට් කළ  යුතුයි. භුමියේ පෙන්වන  සළකුණු  ගැන සැලකිළිමත්  වෙන්නත්  ඕනෙ.

ගිලීගිය සාගරය

කාලයක් තිස්සේ ලියන්න හිතා උන්නු මේ ප්‍රශ්නයට ආසන්න හේතුව වෙන්නේ පැන්ජියාව බිඳ වැටුන ආකාරය ගැන අහපු ප්‍රශ්නයක්.

----------------------------

නෙදර්ලන්ත පහත්බිම්, ගංගානම් ගඟ, පර්සියානු බොක්ක, මධ්‍යධරණී මුහුද, ඒරල් මුහුද, කළු මුහුද, බැවෙරියානු තැන්න කැස්පියන් මුහුද, ඉන්දු නිම්නය, ඩනියුබ් නදිය

මේ ඔක්කොටම පොදු එක අතීත වචනයක් තියෙනවා.

1. ඒ මොකද්ද?

2. ඒකට සිද්ධ වුනේ මොකද්ද?

3. එහි ඉරණම ලෝකයට ඇතිකලබවට සලකන බලපෑම් මොනවාද?

4. පෙර සඳහන් කල කලාපයේ මේම සිදුවීම් නිසා නිධානයක් පහල වෙනවා. ඒ මොකද්ද? වුනේ කොහොමද?

------------------------------

නෙදර්ලන්ත පහත්බිම්, ගංගානම් ගඟ, පර්සියානු බොක්ක, මධ්‍යධරණී මුහුද, ඒරල් මුහුද, කළු මුහුද, බැවෙරියානු තැන්න කැස්පියන් මුහුද, ඉන්දු නිම්නය, ඩනියුබ් නදිය මේ ඔක්කොටම පොදු එක අතීත වචනයක් තියෙනවා. ඒ තමා ටෙතිස් සාගරය. වඩාත් නිවැරදිව ටෙතිස් ට්‍රේන්ච් එක.

වසර ම්ලියන තුන්සීයකට එහා පැන්ජියාව නම් තනි මහාද්වීපයක් තිබ්බ කියල හිතන කාලේ ඒ මහාද්වීපයේ වලයාකාර හැඩයෙන් අන්තර්ගත වෙච්ච සුවිසල් සමුද්‍රයට තමා මුලින්ම මේ නම කියන්නේ. ටෙතිස් සාගරයේ මුල්ම ස්වරූපය නිසා මෙයට පූර්ව ටෙතිස් සාගරය කියා කියනවා.

පසුව පැන්ජියාව කැඩෙනවා. එම් කැඩීම එක්ක ටෙතිස් සාගරය උතුරු මුහුදට සම්බන්ධ වෙනවා. මුල් කාලේ ඉඳලම ටෙතිස් සාගරය විශාල ප්‍රමාණයක් ජීවින් උන්නු සාගරයක්. මීට හේතුව එක තැනකට එකතු වෙච්ච ගොඩබිම් අස්සේ පැවතීමත් සමකාසන්න වීමත් පසුව උතුරු සාගර එක්ක සම්බන්ධ වී වෝටර් වේ එකක් වීමත්. මේ සාගරයේ සශ්‍රීක බව නිසා වෙන්න ඕනේ ගොඩබිම හුන් ක්ෂීරපායි ශාක භක්ෂකයෙක් ක්‍රමයෙන් සාගරයට හුරුවෙලා තල්මසුන් බවට පත්වන්නේ. තල්මසුන් ගේ මුල්ස්ථානය වගේම විශාල තල්මස් ප්‍රජාවක්  උන්නු සාගරයක් ටෙතිස්.

මහද්වීප ලෙස කැඩිලා යන යුරේසියාව කියන්නේ යුරෝපයේ සහ ආසියාවේ හරි මැදින් උතුරු කොටස් පමණක් සහිත මහාද්වීපයක්. යුරෝපය කිව්වම ස්පාඤ්ඤ කෑල්ල වෙනම දූපතක් වෙලා ටෙතිස් සාගරය බටහිර යුරෝපය පුරා පැතිරෙනවා ජර්මනිය පෝලන්තය හරියෙන් ගොඩබිම ඉවරයි. දකුණේ තිබ්බ ගොන්ද්වානාලන්තය කියන්නේ අප්‍රිකාව දකුණු ඇමරිකාව මධ්‍යම ආසියාව දකුණු යුරෝපය ඉන්දියාව ඔස්ට්‍රේලියාව සහ ඇන්ටාක්ටිකා සහිත තනි මහාද්වීපයක්.

මේ ගොන්ද්වානාලන්තය නැවතත් කැඩෙනවා. එහෙම කැඩුණු පටියක් තමා තුර්කියේ සිට ඉරානය ඇෆ්ගනිස්තානය ටිබෙටය තායිලන්තය මලයා අර්ධද්වීපය ඉන්දුනීසියාව ආදිය අයිති පටිය. මේ පටිය වඩාත් දකුණේ සිට පෙර කී පූර්ව ටෙතිස් සාගරය පටු කරගෙන කරගෙන එය භූ තැටි යට ගිල්වමින් ඇවිත් ආසියාවට සවි වෙනවා. පූර්ව ටෙතිස් සාගරය මේ අනුව වමි 100 විතර කාලෙක ක්‍රමයෙන් නැතිව යනවා. කැස්පියන් මුහුද එරල් මුහුද කාරකොරම් කාන්තාරය ඇතුළු මධ්‍යම ආසියානු පහත්බිම් මුහුදු මට්ටමට පහත ස්ථාන සහිත ඒ කොටස පූර්ව ටෙතිස් සාගරයේ අවසානය. අද වෙනකම් ඔරිජිනල් ටෙතිස් සාගරයෙන් කියා ඉතිරි එපමණයි.




මෙසේ පූර්ව ටෙතිස් සාගරය වහගෙන යන පටු ගොඩබිම් පටියේ දකුණෙන් විවර වී පුළුල් වන සාගරයට නව ටෙතිස් සාගරය කියනවා. ඒත් අප්‍රිකාව සහ ඉන්දියාව වේගයෙන් උතුරට ගිහින් නව ටෙතිස් සාගරයත් පෙර සේම වසා පාෂාණ තට්ටු වලින් යට කරනවා. ඒ අතරේ ඉතාලිය බෝල්කන් ග්‍රීක ආදී කොටස් ඇවිත් යුරෝපයේ ගැටිලා විශාල කඳු හදනවා. බටහිර යුරෝපයට හිමි ටෙතිස් සාගර කොටස් පහත් තැනිතලා ලෙස ගොඩබිම් බවට පත්වෙනවා.




මේ දෙවැනි ක්‍රියාවලිය ඉවර වෙලා ටෙතිස් සාගරය සමාප්තවන්නේ වමි 10-20 වගේ බොහොම මෑතක. මේ කියූ කලාපයේ අද ඉතිරි සාගර කොටස් එනම් මධ්‍යධරණිය, කළු මුහුද, පර්සියන් බොක්ක ආදිය ටෙතිස් මුහුදේ කොටස් මතින් වෙනත් භූතැටි ගිහින් ඒවා ගිලා බැහැල හැදෙන්නේ. ඔය කියූ පටියේ බොහෝ පහත් බිම් [නෙදර්ලන්තය] තැනිතලා [බැවෙරියාව] ගංගා නිම්න [ඩනියුබ් වොල්ගා ගංගානම් ඉන්දු] ටෙතිස් සාගරය නිසා පහල බහින ගොඩබිම් වල හැදෙන්නේ.




ටෙතිස් සාගරය විසින් නිර්මාණය කරන උතුරු දකුණු නැගෙනහිර බටහිර යාකිරීම නිසා සාගරික උෂ්ණත්ව යාමනය වීමෙන් පොළොවේ උණුසුම මීට අංශක 10 වගේ උඩින් තියෙන්නේ. මේ කාලේ පොළොවේ ග්ලෙසියර තිබිලා නෑ. ටෙතිස් සාගරය වැහිලා අප්‍රිකා ඉන්දියා පටියෙන් සාගර වෙන් වුනාම තමා ලෝකය සිසිලනය වී ග්ලෙසියර හැදෙන්නේ. මෙයට තවත් බලපානවා පැනමා බිම්කඩ විසින් ඇමරිකා දෙක යාකර එතනින් වෙන සාගර උෂ්ණත්ව යාමනය නැවතීම. ඔය සිසිලනය බලපානවා අප්‍රිකාවේ බොහෝ වනාන්තර සැවානා වෙන්න. එන එතකොට තමා වනාන්තර වල ඉන්න වානරයෙක් පරිසරයට හැඩ ගැහෙන්න තනකොලට බැහැලා එහි උස නිසා දෙපයින් හිටගෙන යන්න පටන් ගන්නේ. රෙස්ට් වොස් හිස්ට්‍රි.

ටෙතිස් සාගරය කියන්නේ ජීවයෙන් පිරුණු එකක් තඩි තල්මස්සු එහෙම සුලබ. එහි පළල අඩු වෙද්දී ජීව ඝනත්වය වැඩි වෙන්න ඇති. ඒ වගේම  ගොඩබිම්  ආශ්‍රිත නොගැඹුරු  මුහුදු  පෙදෙස්  වල  විශාල  ලෙස  ප්ලැන්ක්ටන්  නිර්මාණය  වෙනවා. මේ සියලු ජීව කොටස් එහි පතුලට බැහැල තියෙන්නේ. ඒ පතුල ගිල්වාගෙන දකුණින් ආ භුතැටියට යට වෙනවා. අන්න ඒ ජීව ද්‍රව්‍ය තමා බොරතෙල් කියල අද ගන්නේ. ඒ අනුව අප්‍රිකාවේ උතුරු වෙරළ මැද පෙරදිග ඉරානය කැස්පියන් එරල් මුහුදු අවට ආදී කලාපයේ වත්මන් ගොඩබිම් යට බොහොම ඉහල මට්ටමක පැරණි ටෙතිස් මුහුදු පතුලේ මේ සත්ව ශේෂ හෙවත් බොරතෙල් තියෙනවා. ඔවුන්ට ඒ සම්පත ලැබෙන්නේ ටෙතිස් සාගරයෙන්.